Әртүрлі жүйелерді интеграциялау – халыққа қызмет көрсету принциптерін жүзеге асыру негіздері

“Бір терезе” принципімен халыққа қызмет көрсету орталықтарын құру” , бір жерден төл құжатын, СТН алу, жүргізуші куәлігін және т.с.с. Тәжрибе ретінде бұны Астана мен Алматы қаласында  биылғы жылы жасауға болады.

Осы кезде Қазақстандағы Мемлекеттік органдарды ақпараттандырудың негізгі мәселесі  –  ТМД елдеріндегі, сонымен қатар әлемнің жоғары дамыған елдеріндегі әр түрлі ведомстволық  жүйелермен және деректер қоймасымен әлсіз байланысы.

“Әр ведомствоны  "лоскутты" ақпараттандыру жинақталған деректерді және жасалынған тұжырымдарды қолдануға мүмкіндік бермей,сырттық әлемнен кедерігілермен қорғалады, нәтижесінде басқа ведомстволарға қажетті, басқа жүйенің қызметін қайталайтын, көп жағдайда бірдей объектлер мен субъектілердің деректерін қамтыған, бірақ әр түрлі фарматтарда, үлкен жаңылыстарға әкеліп соқтыратын көптеген жүйе құрылады, Ақпараттық технологияның жаңа жетістіктері бүгінгі күні жұмыс істейтін модульге елеулі өзгерістер енгізуді қажет етпей, әр алуан ақпарат жүйесін интеграциялауға мүмкіндік береді. Осы тұжырымдама кез-келген ведомстволық жүйе өздерінің ведомстволық міндеттерін шұғыл режимде шеше алатын сыртқы әлемнің объектлері туалы ақпаратты қабылдау, сақтау және өңдеу пункті бола алады. Осы міндеттерді шешу кезінде жаңа білім, жаңа (екінші рет) ақпарат құрылады. Осы білімдердің бір бөлігі – екінші және алғашқы ақпараттардың басқа жүйелермен басқа ведомстваларға  жататын, басқа міндеттерді шешу үшін қолданылуы мүмкін.

Өз кезегінде жаңа ақпарат бұл жүйелерде бірінші жүйе үшін қажет болуы мүмкін, және т.с.
Осындай жолмен, “біріктірілген үкімет” мемлекеттік органдардың әр түрлі ақпаратты жүйесінің жиынтығын тұтас жүйе ретінде қарап – “виртуальды комьпютер” , әр жүйе авторлы рұқсатқа ие басқа жүйенің “ рұқсат етілген” деректеріне өз кезегінде басқа жүйе үшін рұқсат етілуі мүмкін.

Ведостволық жүйелердің өз ара біріккен байланыстарының  жарқын көрсеткіші – ҚР-да жасалынған ҚМ СК СТ және СО болып табылады (салық төлеушінің мемлекеттік тізілімі және саялық салынатын объектілер) (жасаған –  «Бимаш» фирмасы) . Осыған ұқсас жүйе ТМД елдерінде жоқ. СТ және СО негізгі және  Қазақстан Үкіметінің ақпаратты жүйесін біріктіру үшін мысал ретінде қолданылуы мүмкін.  Бұл құжат мемлекеттік органдардың азаматтарға және бизнес өкілдеріне қызмет ұсыну үшін өз ара байланыс (БО) ортасын сипаттайды . Сондай-ақ бұрын жасалынған ұсыныстардың Enterprise Service Bus (ESB)моделіне және   Вэб-сервис технологиясына негізделген (WS) механизмін интеграциялау ұсынылады. 

1.  Кіріспе
Әлемнің көптеген мемлекеттері Электронды Үкімет тұжырымдамасын жасауда. Негізгі мақсаты азаматтарға анағұрлым сапалы сервис ұсыну. Сервистің сапасын жақсартудың негізгі міндеті жаңа технолгияларды қолданумен өңірлердегі және  орталықтардағы ақпараттарды және әр түрлі ақпарат жүйесінің қызметін біріге қолдану болып табылады. Министрлік пен ведомстволардың ақпарат жүйелерінің күрделілігіне байланысты оларды әрі қарай қолдану жоспарлануда, қайта жасау шығынды болып табылады. Осы мақсаттарға жету үшін Үкімет жүйелердің өзара байланысы жөнінде жобалар жасауда. Ресурстарды бірлесе қолдану үшін ол негізі деректерді берудің тұтас рұқсат етілген ортасы болып танылады.  Оны жасау жөніндегі жұмысты 2007 жылы бітіру жоспарлануда. (…мемлекеттік органдардың ақпаратты жүйесінің өз ара қатынасын және интеграциялануын қамтамасыз ететін ”Үкімет шлюзі” ақпаратты-технологиялық жүйені тарату жүзеге асырылатын болады. / Электронды Үкімет Бағдарламасынан )

2. Қор түсінігі
СВ негізгі міндеті бар ұсыныстарды біріктіру болып табылады.  Бар ұсыныстарды интеграциялау бар уақытта ұзақ және шығынды процесс болып табылды, сондықтан Бағдар Сәулет Сервисі мен Event Driven Architecture тұжырымына көп көңіл бөлінді. Бұл екі модель  әр түрлі жүйенінің алуан түрлі компонентерін автоматты өза рабайланыс жолымен процестер деңгейінде интеграциялауға мүмкіндік тудырады.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             Деректерді қарапайым алмасудың орнына осы уақытта SOA  негізделген электронды үкімет тұжырымдамасына сәйкес итеграция мәселесін шешу үшін  жаңа технолгия мен нарық үкімет шешімді қарауда. Үкіметік ұйымдар, тоқтаусыз нақты уақытта жұмыс істеуге талпынған  event-driven architecture, message-oriented middleware және  publish-subscribe communication –ды қолдануы тиіс. event-driven architecture қолдану деректерді бумалық өңдеусіз синхрондауға және қажығыумен қолмен енгізуге мүмкіндік тудырады. EDA and SOA  сәулеттері сыйымды, бірақ әр түрлі тұжырымдар, әр қайсысы өзіндік жетістіктері мен кемшіліктерімен. Негізгі сауалардың бірі – жобалаудың анақұрлым тиімді әдісін іздеу, әзірлеулер және вэб-сервисқа негізделген жүйені жетілдіру; одан басқа, осы технологияны кеңінен пайдалану үшін бір-бірімен қарым қатынаста болуға көшу. Enterprise Service Bus моделінің сәулеті сервисіне бағытталған, оқиғалы бағытталған сәулеттің стандарттарын қолдануға негізделген интеграциялаумен қаматамасыз ететін
Вэб-сервистің көрінуін кеңейту – маңызды.

3. “ Интеграцияланған Үкімет” тұжырымы шеңберінде “Бір терезе” механизмін жүзеге асыру.
 “Бір терезе”– интеграцияланған Үкметке екініші қадам.  Деректерді көшіру емес– процестер деңгейінде интеграциялау.

“Бір терезе” принципі бойынша қызметті ұсынудың негізі ақпараттық жүйе деңгейінде мемлекеттік ұйымдар бірге қатысатын бизнес-процесстерді интеграциялау болып табылады. Интеграциялаудың  басты мақсаты – ақпарат алу үшін шығынды азайту. Қағаз құжаттармен мемлекеттік ұйымдардың аралап шығу, көп уақыт алады және ақпараттық жүйелер арасында автоматтанған ақпарат алмастырылуы қажеттілігінде қателіктерді туындатады. Сонымен қатар интеграциялау – бұл “Электронды Үкіметтің” мәні. Егер мемлекет субъектілерінің барлық ақпараты қамтылған тұтас ақпаратты кеңістіктің барлығын болжаған жағдайда, онда әр ақпараттың бірыңғай көзі болуы тиіс.  Бір рет ақпараттық кеңістікке түскен ақпарат барлық қызығушылық танытқан тараптарға рұқсат етілген  болуы мүмкін. Бұндай көзқарасқа бірінші қадам – ақпаратты екінші қайталай енгізуге жол берілмейтін  “бір терезе” принципі бойынша қызметті ұйымдастыру.

Технологиялық, бұндай жүйелерді порталдық шешімдерді  және вэб-сервистер негізінде интеграциялау құралдарын қолданумен жүзеге асыру тиімді болады. Кез-келген бизнес-процесті заңмен ресми сипатталған (мысалы, жүргізуші куәлігін алу немесе СТН)  BPEL (Business Process Execution Language – бизнес-процессті қолдану тілі) қолданумен моделдеуге болатын. “бір терезе” шеңберінде жүзеге асыру жоспарланып отыр. Техникалық бұл процесс нақты бір ақпараттық жүйенің жалғасты өз-ара қарымқатынасынан - өкілетті органдардан процеске қасытушыларынан (ІІМ, ҚР ҚМ СК, қаржылық мекемелер сияқты) тұрады. Осы процестің орындалуын қадағалау процестің басқа қатысушыларымен өз-ара қатынаста болатын интеграцияланған ақпаратты жүйеге (Process Choreographer) жүктеледі. Өз-ара қарым-қатынас бірыңғай стандартты интерфейспен жүзеге асырылады (Web Service). Жүзеге асыруға бұндай көзқарас ақпараттық жүйенің, процестің қатысушыларының өзгеруіне жол бермейді. Жалғыз талап – бұл интеграцияланған жүйенің ақпараттық жүйемен өз-ара қарым-қатынасының стандартты интерфесін жүзеге асыру. Кез-келген ведомство- ведоствоның ішкі АҚ жүзеге асырудың ерекшеліктерін жасыра алатын шлюз орнатып, орнына стандартты интерфейстің көмегімен рұқсат етілген сервисті ұсына алады. Біріктірілген жүйенің барылығының көмегімен процессті тұтас бақылауда ұстауға болады. Дербесқолданушы, азаматтар үшін - порталдар интерфейс ұсынады. Порталдарды қолдану ақпараттарды алуды көтермелеуді  өрбіту жөнінде шығындарды азайтады.

1-сурет.Сипатталған бизнес-процесті орындайтын интеграцияланған жүйенің жалпы ұсынысы

Интеграцияланған  “Бір терезе” жүйесінде барлық бизнесс-процес сипатталған,  мақсаты – “бір терезеге” принципі бойынша қызмет көрсету болып табылатын. Интеграцияланған жүйе бизнес-процестің толық орындалуына жауап береді, сонымен қатар, әрбір интеграцияланған жүйе бизнес-процеске сәйкес келетін төл міндеттерін орындайды. Бұл “бір терезе” принципі бойынша қызметті жүзеге асыру үшін анағұрлым қолайлы тетік.

Өзіне ақпаратты көшірмейтін, дерек көзінен тапсырыс кезінде алатын Бизнес-процесс анағұрлым табиғи болып танылады. Мысалы, анықтама алу процесін келесі жолмен ұсынуға болады: анықтаманы талап еткен орган қажетті ақпаратт алуға дерек көзін көрсете отырып тапсырыс жасайды, бұл тапсырыс бланк түрінде болуы мүмкін,  талап етілген ақпаратты енгізуді қажет ететіндігі мөрмен, немесе ауызша хабарлама түрінде расталады (анықтаманы беретін тарапқа анықтама тұрпатын көрсетеді). Бұл жағдайда қағаз тасушы, ақпарат көзіне тапсырысты жеткізетін көлік ортасы болып адам танылады, Ақпарат көзі болып танылатын өкілетті орган тапсырысты алғаннан кейін қағаз жеткізушіге қажетті ақпаратты енгізеді. Бұдан кейін тағы да көлік ортасына енетін адам тапсырыс нәтижесін анықтаманы талап еткен органға жеткізеді. Бұл тәсім жергілікті қолданылады, өйткені, баршаға аян,ақпараттың көкейтестілігі – оның басымдығы болып танылады. Бірақ та бұл тәсімнің кемшілігі – біздің ғасырымызда жергілікті ақпараттандырылған адам компьютердің  негізгі міндетінің бірін атқаруға міндетті (ақпаратты беру).

Әр ведомство өз кезегінде нақты бір деректер жинағын және  бизнес-операцяны қамтыған қандай да бір  бизнес-домен ұсынады. Әр ведомствоға шлюз орнату қажет. Шлюздің міндеті – ішкі тетіктерді қолдана отырып қарым – қатынасты стандартты интерфейсті рұқсат етілген деректер мен ведоства операцияларына ұсынылулары тиіс. Инкапцуляцияның есебінен домен ішінде – ақпаратты көшіру азайтылады, ал шлюзде стандартты интерфейсті қолданудың есебінен – қажет болған жағдай да кез-келген ведоство деректеріне рұқсат алу мүмкіндігі бар. Интеграцияланған Enterprise Service Bus (ESB) принципіне құрылған жүйенің бар болуы азаматтарға және интеграцияланған ақпараттық жүйеге (“Интеграцияланған Үкімет” тұжырымына сәйкес) қызмет ұсыныу жөнінен міндеттерді орындау үшін бизнес- процестерді аз мерзім ішінде жүзеге асыруға мүмкіндік береді. 

"Bimash" ЖШС  мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерін интеграциялауда көп жылдық тәжрибеге ие жүйелік біріктіруші болып танылады. Бұның жарқын көрсеткіші РН және ОН сәтті және дамып келе жатқан жобасы, онда 13 министрлік, 18 өкілетті орган интеграцияланған. Жыл аяғында тағы да бірнеше министрлік пен әкімшілікті қосу жоспарлануда.

Сонымен қатар, АҚ РН және ОН “бір терезе” принципі жөнінен заңды тұлғаларды тіркеуден өткізудің тетігін жүзеге асыру үшін база болды, бұл бағдарлама тура уақытында 2004 жылдың 20 қыркүйегінде қолданысқа жіберілді, Президенттің Жарлығына сәйкес  "Bimash" ЖШС мамандарымен заңды тұлғаны тіркеуден өткізу туралы хабарлама берудің қызығыушылық танытқан мемлекеттік органда тіркеуден өткізу үшін қажетті ақпараттарды қамтыған э лектронды қалыбы әзірленді. Сонымен қатар Статистика жөніндегі  Агенттіктің ақпараттық жүйесінен ОКПО нөмірі берліген және Әділет министрлігінде тіркеуден өткен нөмірімінен ҚР ҚМ СК АЖ салық органдарында және Статистика жөніндегі Агентік пен Әділет министрлігінде тіркеуден өту үшін хабарлама беретін тетік әзірленіп және қолданысқа жіберілді. Осындай жолмен заңды тұлғаның тіркеуден өткендігі труралы хабарлама әрбір мемлекеттік органға түседі. Құжатты қабылдау және тіркеуден өткендігі туралы куәлікті беру тіркеуден өткен пункттерде іске асырылады. Министрліктің тұтас ақпараттық кеңістікке енуі және “бір терезе” принципі бойынша қызметті ұсынуға қатысуы үшін  қажетті шарт  ведоствода ақпараттық жүйенің бар болуы. АҚ болмаған жағдайда "Bimash" ЖШС мамандары тұтас ақпараттық кеңістікте интеграциялау үшін ақпараттық жүйені жобалауға және әзірлеуге дайын. Нәтижесінде осы АҚ кеңейтуге болады, ведоствоның төл міндеттерін атқару үшін қолдануға болады. АҚ әзірлеу үшін қазіргі технологияларды қолдану жетілдіру мерзімін қысқартуға  және “бір терезе” принципі бойынша қызмет көрсетуді қысқа мерзімде қолданысқа жіберуге мүмкіндік туғызады.  Сондай-ақ жүйенің компоненттерін  тұлғаның икемділігін қамтамасыз ету мақсатында қалта компьютерлері (Palm сыныбы) үшін іске асыруға болады. Бұндай шешім  негізгі міндеті объектіге барумен бақылау  мен тексеру болып табылатын органдар үшін анағұрлым қызықты.

"Bimash" ЖШС  “бір терезе” принципі бойынша халыққа қызмет көрсетуге тексеруден өткен технологияны ақпаратты порталдар мен әлемдік деңгейдегі интеграциялау құралдары негізінде қысқа мерзімде жүзеге асыру үшін қажетті тәжрибеге ие.